Kripto Para Nedir?

İçindekiler

Kim veya kimler tarafından geliştirildiği hâlâ bilinmeyen kripto paraların ilki olan Bitcoin, bugün de piyasanın lideri konumunda. Şimdilerde kripto paralar daha çok “kısa yoldan nasıl para kazanırım” konularına malzeme olsa da aslında bu değişim araçlarının ortaya çıkma felsefesi çok daha farklı. Bu yazımızda kripto paralarla ilgili genel bir bilgi edineceksiniz. 

Kripto paralar aslında itibari paralar gibi (tl, dolar, euro vb.) bir değere sahip olan, bir şeyleri almak veya satmak için kullandığımız dijital değişim araçlarıdır. Peki neden “elle tutulmayan” bu paralara ihtiyaç duyalım veya kullanalım? Kripto para birimlerinin geleneksel olarak kullandığımız paralardan birçok farklı yönleri var. Bunlardan en önemlisi kripto para birimlerinin arkasında herhangi bir “otorite”, “devlet” veya “hükümet” olmaması.

 “Şimdi tamam, güzel diyorsun, bağımsız diyorsun ama ben bu durumda kime güveneceğim?” sorunuzu duyar gibiyim. Kripto paraların altyapısını oluşturan blokzincir teknolojisi sayesinde birisine güvenmek zorunda kalmıyorsunuz. Barındırdığı konsensüs algoritması, ödül mekanizması ve dağıtık yapısı sayesinde sistem karşılıklı güvene dayanmıyor. Daha net açıklamak gerekirse blokzincir, kayıtların birden fazla düğümlerde (node) tutulduğu, merkezi olmayan, kayıtların değiştirilemediği veya silinemediği (neredeyse hiç) bir “veri tabanı” işlemi görüyor. 

Neden kripto para? 

Yeni bir soruyla daha kafanızın karıştığını tahmin ediyorum. Nedir bu kripto para ve nasıl var olur? Öncelikle şunu belirtelim ki kripto paralar, güvenliği sağlamak adına “kriptografi” kullanıyor. Kriptografi (şifreleme), bilgi ve bağlantılarınızı şifreleyerek koruyan ve bu verilere sadece ilgili kişilerin erişmesini sağlayan bir yöntem, sanat ve yazma bilimidir. Kriptografi ile ilgili daha detaylı bilgileri ilgili makalemizdenalabilirsiniz.

Şimdi bilmeniz gereken şu: Kriptografinin asimetrik, yani “açık anahtar kriptolojisi”ni kullanan bu para birimlerinde, tüm işlemler ilgili kişiler dışında başka kimsenin çözemeyeceği, şifrelemeyi ters çeviremeyeceği (kuantum bilgisayarlar ile biraz şüpheli hâle gelse de) şekilde yürütülüyor. Diğer yandan bu kripto paralar yukarıda da bahsettiğim gibi dijital bir yapıda var oluyor; yani gidip herhangi bir exchange ofisinden fiziksel olarak “bana BTC verin” diyemezsiniz. “Elle tutulmadığı” için belki endişe duyuyorsunuz ama banka hesabınızda bulunan parayı kartınızdan harcarken de aslında elle tutmadığınızı hatırlatmakta fayda var.

Burada şöyle bir soru ortaya çıkabilir: “Tamam belki bankadaki paramı elle tutmuyorum ama en azından güvendiğim bir kurum tarafından tutuluyor, neden ihtiyacım olsun ki kripto paraya?” Bu soruya en güzel cevap 2008 krizinden sonra “Satoshi Nakamoto” takma isimli kişi(ler) tarafından Bitcoin whitepaper’i ile verildi.


15 Eylül 2008 tarihinde yatırım bankası Lehman Brothers 613 Milyar dolarlık borcuyla ABD tarihinin en büyük iflasını yaşadı, peşinden iki banka daha iflasını duyurdu. Büyük bir paniğe kapılan insanlar bankalardan paralarını çekmeye başladılar. Artık işler iyice çığırından çıkmıştı. Kriz, o zamanın tabiriyle "Finansal Tsunami" boyutuna geçti ve dünya finansal sistemini büyük bir felaket içine sürükledi. Kimseye güvenemeyeceğiniz bir durumda alternatifinizin olmasını istemez miydiniz? Kimseye güvenmenizi gerektirmeyen, varlıklarınızı bağımsız tutabileceğiniz bir “yer”. 

Çözüm nedir? 

İhtiyaç duyulan şeyin kâğıt üstünde ifade edilen soyut bir güven kavramı yerine şifreleme kanıtı üzerine kurulu, iki tarafın birbiri ile doğrudan bağlantılı olduğu elektronik bir ödeme sistemi olduğunu Bitcoin whitepaper’ında belirten Nakamoto, bu konsepti aslında insanlara daha “adil” bir seçim şansı olarak sunmuştu. Peer to peer dediğimiz eşten eşe ödemeler sayesinde artık aracılar ve üçüncü taraflar ortadan kalkıyordu. İsteyen istediğine düşük maliyetle kısa sürede para transferi yapabiliyordu.

Peki her şey ilk başta planlandığı gibi gitti mi? Bugün Nakamoto’yu tanısaydık acaba “kripto para”nın geldiği noktadan hoşnut olur muydu? Bu soruların cevabı için kısaca Bitcoin’in ortaya çıktığında bize vadettiklerine göz atalım: Şeffaf, aracısız, düşük maliyetli, güvene dayalı olmayan ve mikro transferleri bile yapmamıza olanak sağlayan sistem.  

Fakat günümüzde bfmedia olarak yayınladığımız haberlerin çoğuna baktığımızda, bu whitepaper’da hiç bahsi geçmemiş olan yeni bir kavramla karşı karşıya olduğumuzu görüyoruz: “CBDC: Central Bank Digital Currency” yani “Merkez Bankasına Dayalı Dijital Para”. En başta devlete, otoriteye veya merkeze bağlı olmayan bir değişim aracı demiştik ama bu son kavramla birlikte bir karamsarlığa varıyoruz. Ancak geldiğimiz noktada, toplumda “güven” sorunu yaşayan Facebookşirketi bile kendi kripto para projesi Libra’yı başlatacağını duyurdu. Bu hamlenin ardından -normal olarak- devletler ve denetim kurumlarından sosyal medya devine çoğunlukla olumsuz tepkiler gelmeye başladı. Fakat iş bu tepkilerle bitmedi, bu gibi şirketlerin “para” ihraç etmesini tehdit olarak gören ülkeler kendi merkez bankalarına dayalı kripto paralar çıkarmak için çalışmalara başladı. Kendi dijital parasını çıkarmak isteyen ülkeler içerisinde, bu sene 2020 Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında “blokzincir tabanlı dijital merkez bankası parası”nın uygulamaya konulacağı ve test aşamalarına başlanacağını belirten Türkiye de yer almakta.  

Kripto paraların hepsi aynı mı? 

Kripto paralar farklı çeşitlere ayrılıyor. Az önce de bahsettiğimiz Bitcoin (BTC), bunlardan ilk ortaya çıkan ve en popüler olanı. Bitcoin’in ardından ona alternatif olarak ortaya çıkan altcoin’ler piyasaya sürülmeye başladı. Tabi en büyük farkı BTC gibi gizemli değil, belirli kişiler veya kurumlar tarafından ihraç edilmiş olmaları. Altcoin kavramı, “alternative coin”in kısaltılmış halidir. Bu projelerden en popüler olanı ise Ethereum Blokzinciri.

Altcoinlerin yanı sıra “stablecoin” dediğimiz sabit kripto paralar da ortaya çıktı. Yukarıda verdiğim CBDC örneği de bu kategoride yer almakta. Stabil kripto paralar herhangi bir değere dayalı olarak var olurlar. Genelde Bitcoin gibi kripto paralar hiçbir değere dayalı olmaz. Arz-talep meselesine göre yani onu kullanan kişilerin verdiği değere göre fiyatları yükselir veya düşer. Fakat stabilcoinler tıpkı lira, dolar gibi itibari paralara endekslenmiştir ve fiyatları isminden de gördüğünüz üzere “stabil”dir.  

Coinlerin birbirinden farkını aşağıdaki nedenlerle ayırt edebiliriz: 

  • İşleyişi: Merkezî mi merkezsiz mi, herhangi bir kurum veya kişiye mi bağlı?
  • Veri politikası: Veriler gizli mi tutuluyor açık mı?
  • Kayıtlar nerede tutuluyor?
  • Güvenlik için hangi teknik kullanılıyor?

Bazı kripto paralar BTC gibi izlenebilir ve anonimliğin korunduğu yapıda olsalar da, Monero gibi coinlerde tüm işlem bilgileri -parayı kimin nereye, ne kadar ve ne zaman gönderdiği- gizli tutuluyor. Bu yöntem kara para aklamaya müsait bir yapı arz ettiği için bazı devletleri rahatsız etse de bu coin’in taraftarları bireylerin “mahremiyet”i açısından bu tür coin'leri savunmakta.  

Kripto para sahibi olmanızın birçok yolu vardır. Bunlardan en yaygın olanı madencilik yapmaktır. Kripto para madenciliğinde de tıpkı geleneksel madencilikteki gibi “para kazırsınız”. Fakat bunu sadece dijital ortamda bilgisayarlar yardımıyla yapabilirsiniz. Kripto para madenciliği ile ilgili bu serimizde madencilik türlerine ve diğer kapsamlı bilgilere ulaşabilirsiniz.

"Dijital para” mı, “kripto para” mı? Kafa karıştırıcı terimler 

Terimlerle ilgili hep sorun yaşandığını görüyorum. Örneğin, CBDC’den bahsederken kurumlar “digital currency” kavramını, medya ise “kripto para” kavramını kullanıyor. Bu da elbette okuyucuların kafasını karıştırıyor. Bu yüzden kısaca “dijital para” ve “kripto para” kavramlarının farklarına değinmek istiyorum.  

Dijital para – elektronik paraların hepsini tanımlamak için kullanılan bir terim. Yasal bağlamda dijital paralar tıpkı itibari paralar gibi düzenlenir. Çevrim içine aktarılabilen tüm paralar -kripto paralar da dahil buna- dijital para olarak kategorilendirilir. Dijital paranın en temel özelliği “fiziki” olmamasıdır -yani “elle tutulmaması”-.  

Kripto para – bir çeşit dijital paradır. Somut değildir ve elektronik şekilde var olur. Kriptonun arkasındaki başlıca teknoloji veri şifreleme teknolojisidir; bu da anonimlik ve işlemlerin güvenliğini sağlar. Kripto paranın diğer önemli özelliği ise blokzincir üzerinde, yani merkezsiz ve aracıları ortadan kaldıran bir yapı üzerinde işlem görmesidir.   

Kripto para ve dijital paraların benzerlikleri

  • Her ikisi de elektronik şekilde var olur. 
  • Kimlik doğrulama süreci: Her ikisinde de KYC (Müşterini Tanı) işlemleri vardır. 
  • Üçüncü tarafların olması: Her ne kadar “aracısız” olsalar da kripto paralarla transfer yaparken işlemin düğümler tarafından onaylanmasını beklemeniz gerekir. 

Kripto para ve dijital paraların farkları

  • Dijital para kripto paradan daha geniş bir kavramdır. Kripto para birimleri aynı zamanda dijital paradır fakat dijital para her zaman “kriptografi” kullanmamış olabilir, yani elektronik şekilde var olan herhangi bir ulusal para olabilir. 
  • Dijital para şifrelemeye gerek duymaz; dijital paralar sınıflandırılmasalar da kripto paralar daha spesifik olur ve şifreleme tekniği kullanılır.  
  • Dijital para merkezî, kripto para ise merkezsiz yapıdadır; dijital para işlemlerinde işlemin arkasındaki otoritenin onayı gerekirken, kripto para işlemlerinde sadece topluluğun onayına ihtiyaç duyarsınız. 
  • Anonimlik seviyesi; dijital para işlemlerinden farklı olarak, kripto para transferi yaparken sizin kişisel bilgilerinize gerek duyulmaz. Sadece cüzdan adresini vermeniz yeterli olur. Cüzdanlarla ilgili detaylı bilgi almak için bu makaleyi okuyabilirsiniz. 
  • İşlemlerin şeffaflığı: Kişisel bilgiler gizli tutulsa da kripto para transferinde bir cüzdanda yapılan tüm işlemleri herkese açık blokzinciri üzerinden takip edebilirsiniz. Tabii ki Monero gibi kripto paralarda “mahremiyet” her şeyden önemli tutulduğu için bu bilgilerin hiçbirine erişilemez. 
  • Farklı yasal çerçeveler: Dijital para işlemleri örneğin Avrupa Birliği içerisinde yasal bir çerçevede yapılsa da, kripto para için dünyada hâlâ bütünüyle düzenli bir standart yasal çerçeve mevcut değil. Tabii ki son yıllarda, özellikle bu sene Libra’nın duyurulmasının ardından, denetleyici kurumlar farklı yasalar ve standartlar teklif etmeye başladı. Yasal durumla ilgili makalelerimize buradan ulaşabilirsiniz. 
  • Geri alınamaz: Dijital paraların aksine kripto para işlemlerinde yaptığınız transferi iptal etme, geri alma gibi bir seçeneğiniz yoktur. 

Kripto paraların top listesinde yer alan coin’ler hakkında ayrı ayrı bilgi almak için bfmedia’yı takipte kalın. Kripto para ve blokzincir teknolojisi ile ilgili diğer makalelerimize  sıkça sorulan sorular ve kampüs bölümlerinden göz atabilirsiniz.

 Yazıyla ilgili fikir ve görüşlerinizi yorum kısmında bizimle paylaşmayı unutmayın.

Etiketler:

kripto para nedir

bfmedia/data

BTC $ 7231
XRP $ 0.22189
ETC $ 3.79314
ETH $ 145.642
ADA $ 0.03643
LTC $ 44.288
USDT $ 1.0008
TRX $ 0.0142